Het ontstaan van West-Nederland

IJstijden
In West-Nederland zijn geen echte oude lagen meer te vinden. De oudste lagen stammen uit het PIeistoceen. In het Pleistoceen bedekte een ijskap een deel van ons land.
Het Pleistoceen werd gekenmerkt door een afwisseling van koude en minder koude perioden. De bekendste koude periode is het zogenaamde Riss-glaciaal, toen het landijs in Nederland lag.
De ijslobben van deze ijskap stuwden bodemmateriaal voor zich uit en vormden de stuwwallen van Midden-Nederland: Utrechtse heuvelrug en Gelderse Vallei.
In de laatste koude periode (Würm glaciaal) reikte de ijskap maar tot in Denemarken. In Nederland was het toen zeer koud en relatief droog. Op veel plaatsen was er sprake van een koude woestijn met stuivend zand. Elders was het landschap toendra-achtig en werd doorsneden door rivieren en beken die smeltwater van de ijskappen van Midden-Europa en het Noorden afvoerden. Doordat toen veel water in de vorm van landijs was vastgelegd was het zeeniveau laag en lag de Noordzee droog. De kustlijn liep in de buurt van de Doggersbank.De rendierjagers die toen leefden konden zonder probleemoversteken naar Engeland. Waar de wind vrij spel had, kwam zand in beweging en werd als duinen afgezet, die later vervlakten tot een zanddek, dat grote delen van het land bedekte. Vanuit periodiek droogliggende rivierbeddingen blies de wind het zand op tot hoge rivierduinen (donken). Latere afzettingen van klei en veen hebben deze rivierduinen echter grotendeels bedekt. Hier en daar steken ze nog boven klei en veen uit. De oorspronkelijke bewoners vestigden zich hier, op de donken (Alblasserwaard!).

De periode na de IJstijden
Aan het eind van het PIeistoceen trad een klimaatverbetering op waardoor de ijskappen gingen smelten.
De vegetatie veranderde en er kwamen bomen: eerst vnl. grove den en later meer loofbomen; tevens ging de zeespiegel stijgen zodat de Noordzee zich ging uitbreiden en de kustlijn naar het oosten schoof.
Nu brak de volgende periode aan: het Holoceen.
In het begin van het Holoceen was de invloed van het smeltwater in ons land nog groot: rivieren hadden een sterk wisselende waterstand waardoor ook veel bodemmateriaal werd meegevoerd. Op plaatsen waar de stroomsnelheid van het water verminderde (in de Delta) werd dit materiaal afgezet. Dit verstopte de rivieren.
Er ontstond een stelsel van vlechtende rivieren waarvan de rivierbeddingen zich vaak verlegden. Bij verdere stijging van de temperatuur kwam er meer smeltwater zodat er constantere waterstromen met regelmatiger banen kwamen. Door stijging van de zeespiegel werden de bewoners en de dieren van de daar liggende gebieden samengedreven op de hogere delen. De Doggersbank werd toen een eiland dat tenslotte geheel onder water kwam. Nu vissen vissers daar nog regelmatig resten van mammoeten op.
Door stijging van de temperatuur veranderde ook de begroeiing de berken en dennen namen toe en later kwam de eik, linde, iep en essen nog later de beuk aan bod. Er ontstond een gevarieerd bos.
De zee en de rivieren bouwden strandwallen op langs de huidige kust die door Rijn en Maas onderbroken werden. Zo werden er overwallen langs de rivieren gevormd waar de eerste mensen leefden; er achter ontstonden moerassige bossen.
In deze rivieren trokken trekvissen als steur en zalm stroomopwaarts. In de moerasbossen kwamen bever, bruine beer, edelhert en wild zwijn voor.

De mensen gebruikten stenen wapens zoals bijlen waarmee ze op herten en wilde zwijnen joegen. Naast de vangst van trekvissen was de bevervangst een belangrijke voedselbron. Landbouw en veeteelt waren afhankelijk van de mogelijkheden die men had om het land te bewerken.
Onder de romeinen met hun organisatie en bestuur nam de bevolking op de oeverwallen toe. Na instorting van het Romeinse Rijk ging de voedselproductie en dus de bevolking achteruit.

Bedijking
De invloed van de zee en de rivier en veenvorming konden doorgaan totdat men ging bedijken rond de 10-de eeuw. De kleine hogere bewoonde delen werden bedijkt. Daarna kreeg de zee minder invloed en nam de invloed van het zoete water toe. Tot dicht aan de kust overheersten rietvelden en moerasbossen.
In 1421 overstroomde de grote waard (Land van Heusden en Altena, Biesbosch,Hoekse Waard en Dordrecht) waarbij 16 dorpen werden weggevaagd.

De geschiedenis van het eiland IJsselmonde

De rivieren
De loop van de rivieren rond het huidige IJsselmonde was na de tijd van de Romeinen anders en verdeelde het eiland in drie delen: het Land van Putten over de Maas, de Riederwaard en de Zwijndrechtse Waard.
De Maas liep langs Geertruidenberg en ging van daar naar Wieldrecht en 's Gravendeel.
Tot Geertruidenberg staat de Maas bekend onder de naam "Bergse Maas".
Vanaf 's Gravendeel ging de Maas als Binnenmaas door de Hoekse waard naar Heinenoord en de oostelijke punt van het eiland Putten.
De Waal stroomde tot Dordrecht via de huidige loop van de Merwede. Vandaar nam de Waal een noordelijke richting aan tot Alblasserdam om daar via het huidige binnenwater de Waal naar Heerjansdam te stromen.
Vanaf Heeriansdam stroomde de Waal samen met de Dubbel in de richting van Heinenoord.
De Dubbel splitste het eiland van Dordrecht in twee delen.
De Waal vormde de natuurlijke scheiding tussen de Riederwaard en de Zwijndrechtse waard.
De Riederwaard en de Alblasserwaard waren slechts door een kleine kil ("de donkere sloot") van elkaar gescheiden. Bewijs hiervoor is dat de Noormannen bij hun invallen of de Lek of de Waal opvoeren en niet van de ene rivier naar de andere over konden steken.
De polder Donkersloot was later een eiland en werd oorspronkelijk tot de Alblasserwaard gerekend. De mensen uit deze waard hadden vroeger nl.het recht om grond weg te halen uit polder Donkersloot ("recht van aardhalen").
Wanneer de verbinding tussen de Riederwaard en de Alblasserwaard werd verbroken is onbekend, maar moet voor 1028 geweest zijn. In 1028 was er nl. al sprake van de Merwede bij het slot IJsselmonde. Misschien is de verbinding verbroken tijdens een verschrikkelijke vloed in de 9e eeuw.
Ook de zuidzijde van de Zwijndrechtse waard is tot het einde van de 12e eeuw met het vaste land van Dordrecht en de Hoekse waard (toen de "Grote zuidhollandse Waard") verbonden geweest. In 1295 wordt voor het eerst van de Oude Maas gesproken, die misschien ontstaan is door een watervloed in 1287 die een groot deel van de Zuidhollandse trof.

Eiland IJsselmonde

Riederwaard
De naam Riederwaard, Reyerwaard of Reyderwaard is waarschijnlijk afkomstig van het geslacht Riede dat in 1060 in Oost-IJsselmonde uitgestrekte goederen bezat.
Een andere verklaring is dat de waard genoemd is naar de eerste bedijker die ridder of rijder was.

De aanleg van dijken
In de 11-de eeuw vinden de eerste bedijkingen in Holland plaats.
In de 12-de eeuw heeft waarschijnlijk de eerste bedijking van de Riederwaard plaats gevonden.
Van echte dijken was toen nog geen sprake, het ging veel meer om kaden.
Na bedijking zijn de kommen toch lange tijd ontoegankelijk en drassig gebleven met hooilanden, eendekooien en wilgengrienden.
In grienden werd vlechthout gehaald voor dijkbouw. Reeds in 1287 is er een dijkdoorbraak geweest in de Riederwaard.
Bij aanvang van de 14e eeuw was dit eiland niets anders dan een verzameling van kleinere eilandjes, door veel killen of kreken gescheiden en met gorsen of platen omgeven. Gorzen noemden men oorden of noorden en dit komt in enkele plaatsnamen nog terug: Rijsoord, Feijenoord en Varkensoord.
Veel plaatsen hebben zich op oeverwallen en donken gevestigd (Rotterdam en Dordrecht).

Afdamming van Waal en Devel
De eerste officiele bedijking vond in de Zwijndrechtse waard in 1331 plaats.
Bij de bedijking van 1331 werden Waal en Devel afgedamd en zodoende een binnenwater omdat dit water door een andere loop van de Waal minder in omvang was geworden.
Toch moesten er dammen over 450 en 250 meter gelegd worden; de hollanders waren toen al beroemde dijkenbouwers.
Tevens werd in 1331 de eerste kerk van de Zwijndrechtse waard te Rijsoord gebouwd.
Het veen op het eiland werd al vroeg verbrand om uit het as zout te kunnen winnen; deze bewerking van het veen heette derrie of darinck delven.
Door dit darinck delven en slecht dijkonderhoud vonden vele overstromingen plaats.
In 1334 overstroomde de Zwijndrechtse waard, maar werd in 1336 opnieuw bedijkt.
De dijken werden in 1373 en 1374 door een hoge vloed van de Lek geheel verwoest; Graaf Willem V zorgde voor herbedijking van de Zwijndrechtse waard. De Riederwaard bleef nog overstroomd.
In 1375 werd wonen in de Riederwaard niet meer mogelijk en de inwoners, teruggetrokken op de Pruimendijk en de Waaldijk, moesten helpen om de Zwijndrechtse waard weer voor bewoning geschikt te maken.
In 1392 was de dijk nog niet hersteld.
In 1404 is het oostelijke deel van de Riederwaard opnieuw bedijkt: de polder Oud-Reijerwaard waarvan Oostendam de dorpskern was.
Het dorp Riede, dat dus al in 1105 een pastoor en een kerk had, werd weer opgebouwd en een nieuwe kerk werd gesticht zodat de naam Riederkerck werd.

De Elisabethsvloed
In 1421 vond de Elisabethsvloed plaats waarbij de Riederwaard ook overstroomde. Dit was te wijten aan de slecht onderhouden dijken langs de Waal. Bij deze vloed ontstond tevens de Biesbosch.
In 1424 werd de Zwijndrechtse waard vrij snel opnieuw bedijkt door Jan van Beveren; de Riederwaard bleef echter weer onder water staan ondanks vrijstelling van schulden.
Pas in 1440 werd de grond opnieuw ter bedijking uitgegeven waarna de grote Reijerwaardse polder achtereenvolgens in kleinere en grotere polders werd ingedijkt; de laatsten pas in de 18e eeuw.
In 1441 werd de polder Nieuw-Reijerwaard als eerste bedijkt door aansluiting op de IJsselmondedijk ('t dijkje).
Reeds in 1446 overstroomde de Hordijk van IJsselmonde en hiermee werd ook Nieuw-Reijerwaard getroffen. De grond voor dijkherstel en onderhoud kwam vnl. uit de Ridderkerkse gorzen en het gors Feijenoord; Barendrecht was toen nog niet bedijkt.

Welvaart op IJsselmonde
In de 17e en 18e eeuw kwam de gehele streek dan geleidelijk tot welvaart, welke kenmerkend is geweest voor de gehele republiek.
Een gunstige samenstelling van de bodem, het hollandse klimaat, een goed ligging tussen voorname steden als Rotterdam en Dordrecht, die beide aan een rivier liggen en het feit dat de meeste belangrijke noord-zuid verbindingen te land over het eiland liepen, droegen hier belangrijk toe bij.
Eeuwen oud zijn de veeteelt en later de landbouw met vooral koren en in het oosten vlas (vnl. langs de Waal). In de Oudheidskamer van Ridderkerk is deze oude nijverheid nog te zien.
De eisen van de stadsbewoners deden een belangrijke tuinbouw ontstaan, evenals een intensieve zoetwatervisserij rond het gehele eiland. Het ging hierbij vooral om de vangst van zalm en steur.
Overal in de dijkdorpen kwamen de grotere en kleinere bedrijven tot bloei: zoutketen, steenplaatsen, scheepswerven en industriemolens voor het persen van olie, het maken van tras, het zagen van hout en het malen van meel (de Karsseboom!).
Het eiland is sinds de tweede helft van de 19e eeuw in een stroomversnelling geraakt: In 1872 stoomde de eerste trein over het eiland; daarna volgden de maasbruggen, de Barendrechtse brug, de Spijkenissebrug en de tramverbindingen.
Tegelijkertijd ontstond aan de noordkant van het eiland de gordel van havens met bijbehorende industriegebieden.
Na de 2e wereldoorlog is de industriële ontwikkeling nog sneller gegaan.
Van 21.000 inwoners in 1950 is het inwonertal nu op meer dan 200.000 gekomen. Vooral in de laatste 50 jaar is het hard gegaan.

Eiland IJsselmonde anno 1999
Tegenwoordig is het landschap geheel door de mens bepaald en ook de invloed van het water is door de deltawerken gering geworden.
Van het oude landschap is niets over op enkele grienden langs de Noord en de Oude Maas na.
De wolf is sinds 1850 uitgestorven en de Bever en de Otter ook.
De vegetatie is grotendeels verarmd en aangeplant.
Van de oude kastelen en gebouwen op IJsselmonde is vrijwel niets over.
Het water en de fauna kunnen de mensen op IJsselmonde niet meer bedreigen.
Nu is er alleen nog het gevaar dat de mensen zelf opleveren en de door hun veroorzaakte milieuproblemen!